RADYASYON UYGULAMALARI ALANINDA

FİZİK MÜHENDİSLİĞİNİN YERİ VE ÖNEMİ

Doç. Dr. Bahar DİRİCAN, Gülhane Askeri Tıp Akademisi

bahar_dirican@yahoo.com

 

İyonlaştırıcı radyasyonlar içinden geçtikleri ortamın atomları ile etkileşime girerek fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkiler meydana getirirler. Bilindiği gibi bu etkiler iyonlaştırıcı radyasyonların tıpta, endüstride ve araştırmalarda geniş bir şekilde kullanılmasını sağlar. Radyoterapi, diagnostik radyoloji ve nükleer tıp radyasyon kaynaklarının tıbbi tanı ve tedavide en yoğun kullanıldıkları alanlardır.

IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı)’nın en son kriterleri ve Avrupa Birliği direktifleri doğrultusunda hazırlanan TAEK mevzuatına göre radyoterapi merkezlerinin lisanslanması için bu yerlerde medikal (tıbbi) fizik uzmanlarının bulundurulması gerekmektedir. Hastalıkların tanısı ve tedavisinde doğruluk ve güvenilirliğin, özellikle hastanın radyasyon güvenliğinin sağlanması açısından önemi nedeniyle bu uygulamanın radyoterapi yanında nükleer tıp ve diagnostik radyoloji alanında da başlatılması kaçınılmazdır.

Medikal fizik uzmanı temel fizik ( fizik, fizik mühendisliği, nükleer mühendislik) eğitimi üzerine medikal radyasyon fiziği alanında ( Radyasyon Onkolojisi Fiziği, Diagnostik Radyoloji Fiziği, Nükleer Tıp Fiziği, Radyasyon Güvenliği) lisans üstü eğitim almış, bu alanda yeterli klinik deneyime sahip radyoterapi fizikçisi, nükleer tıp fizikçisi diagnostik radyoloji fizikçisi ve radyasyon güvenliği uzmanlarıdır. Medikal fizikçiler daha çok radyoterapi, diagnostik radyoloji, nükleer tıp, radyobiyoloji ve hastane sağlık fiziği gibi iyonlaştırıcı radyasyonla ilgili alanlarda çalışırlar. Bu alanlarda çalışan medikal fizikçilere radyasyon fizikçisi denir. Üniversite tıp fakültelerinde ve hastanelerde iyonlaştırıcı olmayan ışınlar ile çalışan medikal fizikçiler de vardır. Örneğin hastanın fizyolojik monitöringi, ultrases, lazer, oftalmoloji, termografi ve biotıp mühendisliği gibi.

Modern tıbbın yaşamsal öneme sahip parçası olan medikal fizik uygulamalarında ileri teknikler içeren sistem ve cihazların hastalıkların tanı ve tedavisinde etkin olarak kullanılması için rutin uygulamalarda doğruluk ve güvenirliliğin sağlanmasının yanısıra yeni tekniklerin araştırılması ve geliştirilmesi teknolojik gelişimi dünya ile birlikte uygulayan bir ülkenin kaçınılmaz gereksinimidir. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de tanı ve tedavi amacıyla kullanılan radyasyon kaynaklarının sayısı her geçen gün hızla artmaktadır. Ülkemizde halen 3’ü faaliyet göstermeyen 45 radyoterapi merkezi bulunmaktadır. Bu merkezlerde kullanılan yüksek aktiviteli Co 60 kaynağı içeren teleterapi cihazları ile yüksek enerjili elektron hızlandırıcılarının sayısı 81, radyoaktif kaynağın doğrudan hasta bölge içine veya yakınına konulmasıyla uygulanan brakiterapi cihazlarının sayısı 22 civarındadır. Diagnostik radyolojide kullanılan cihaz sayısı 6500’ün üzerindedir. Nükleer tıp merkezlerinin sayısı ise 125 civarındadır. Bu merkezlerde bulunması gerekli medikal fizik uzmanı sayısı cihaz ve hasta sayısı esas alınarak belirlenmektedir. Ülkemizde radyasyon onkolojisi alanında 5 doçent, 10 doktoralı, 37 yüksek lisanslı diğerleri sertifikalı olmak üzere toplam 81, nükleer tıpta 2 doktoralı olmak üzere toplam 50 ve tüm dallarda toplam 136 medikal fizik uzmanı mevcuttur. Bunlardan klinikte görev alanların sayısı 100 civarındadır. Gelişmiş ülkelerle karşılaştırıldığında bu sayının 700 civarında olması gerekmektedir. Medikal fizik uzmanlarının radyoterapi, nükleer tıp ve diagnostik radyolojide kullanılan ileri teknoloji ile çalışan modern tanı ve tedavi cihazlarının verimli çalışmaları doğru tanı ve tedavi yapmaları, bu uygulamalardan hastaların zarar görmemeleri için ilgili alanda lisansüstü eğitim görmüş olmaları ve radyoterapi de en az 2 yıl olmak üzere yeterli klinik deneyime sahip bulunmaları zorunluluğu vardır. Ülkemizde halen aşağıda belirtilen 4 üniversitede medikal fizik uzmanı eğitimi verilmektedir.

1 - İ.Ü. Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji Anabilim Dalı Tıbbi Radyofizik Bilim Dalı, 1986yılında “ Tıbbi radyofizik” programı adı altında yüksek lisans ve doktora eğitimi başlatmıştır.

2 - Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Klinik Onkoloji Anabilim Dalı 1995 yılında “ Radyasyon Tedavisi Fiziği ve Planlama “ programı adı altında yüksek lisans eğitimi başlatmıştır.

3 - İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Nükleer Tıp Anabilim Dalı 1997 yılında Nükleer Tıp Fiziği adı altında yüksek lisans eğitimi açmıştır.

4 - Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Mühendisliği Bölümü Nükleer Fizik Anabilim Dalı 1999 yılında Medikal Fizik ( Radyoterapi Fiziği, diagnostik Radyoloji ve Nükleer Tıp) programı adı altında yüksek lisans ve doktora eğitimi başlatmıştır.

Bu programlardan 1986 ve 1995 yıllarında açılanlara büyük bir talep olmuştur. Ancak son yıllarda bu alanlara talep olmadığı gibi çalışmakta olanlarda özel sektör ya da diğer kurumlara geçmektedir. 1999 yılında açılan programa halen yoğun bir talep vardır. Bu programda yüksek lisans ve doktora eğitimi sürdürülmektedir. Ancak üniversite ve hastanelerdeki istihdam ve kadro problemleri nedeniyle bu alanda ciddi problemler yaşanılması kaçınılmaz görülmektedir. Medikal fizik uzmanları akademik kadro almalarındaki güçlük nedeniyle üniversitelerde sağlık fizikçisi ya da teknik eleman kadrolarında istihdam edilmektedir. Devlet hastanelerinde ise Sağlık Bakanlığının mevcut mevzuatına göre uzman kadrosuna atanamamaktadır. Bu durum meslekte yükselme olanağını dolayısıyle gelişme olanağını sınırladığı gibi aldıkları ücret çok düşük bir düzeyde kalmaktadır. Bu nedenle lisans üstü eğitimi ve klinik deneyimi zorunlu olan ve çok ciddi sorumlulukları olan bu meslek grubu elemanlarının istihdamında çok ciddi sıkıntılar ortaya çıkmaktadır. Gelinen noktada konularında uzman bu elemanlar başka alanlara kaymaktadır. Bunun sonucunda ise merkezlerin lisanslanmasında ve sağlıklı çalıştırılmasında problemler ortaya çıkmaktadır.

Milyonlarca dolarlık en ileri teknolojik yatırımlar yapılarak kurulan radyasyon onkolojisi diagnostik radyoloji ve nükleer tıp merkezlerinde istenilen kaliteye ulaşılabilmesi için medikal fizik uzmanlığı kalite cihaz ve insan gücü standartlarının yer aldığı TAEK mevzuatına uygun çalışma koşullarının sağlanması gerekir. Bu durum tanı ve tedavinin amacına ulaşmasında hastanın çalışanların ve halkın radyasyon güvenliğinin sağlanmasında endişe yaratacak durumların ortaya çıkmasına engel olacaktır.

Medikal fizik uzmanları diagnostik görüntünün kalitesi ve radyasyon ile tedavide hastaların aldığı dozun ve tedavinin doğruluğunun sağlanmasından sorumludurlar. Hasta dozimetrisi, kompleks tekniklerin geliştirilmesi ve kullanılması, optimizasyon , kalite kontrolü ve hastanın radyasyon güvenliği ile ilgili diğer tüm konularda sorumlulukları olan medikal fizik uzmanlarının eğitim ve yeterliğinin yetkili bir otorite tarafından tanınmış olması gerekir. IAEA’nın bu konudaki BSS 115 numaralı raporu ile Avrupa Birliğinin en son direktifinde yer alan bu tanımlar TAEK’in 1994 yılında yayımlanan radyoterapi tesislerinin lisanslanması ile ilgili özel yönetmeliği ile 2000 yılı mart ayında yayımlanan radyasyon güvenliği yönetmeliğinde yer almaktadır. Bu mevzuat hükümlerine göre radyoterapi fizikçisi adı altında tanımlanmış olan medikal fizik uzmanı olmayan radyasyon onkoloji merkezlerinin TAEK tarafından lisanslanması mümkün değildir. 2000 yılında yayımlanan radyasyon güvenliği yönetmeliğinde medikal fizik uzmanı tanımı yapılarak lisans sahibinin bu nitelikte personel istihdamına ilişkin yükümlülük getirmiştir.

TAEK lisans verme yönetmeliğine göre radyasyon onkolojisi (radyoterapi) fizikçisinin sorumlulukları aşağıdaki gibi belirlenmiştir.

  1. Yeni alınmış cihazlar ile bakım ve onarımdan geçmiş cihazları kullanıma sokmak.
  2. Tüm tedavi koşulları için hasta dozu ile ilgili gerekli ve yeterli bilgileri elde ederek doz hesaplarını yapmak.
  3. Tedavi planının en doğru şekilde uygulanması ve hastanın radyasyon güvenliği için gerekli yöntem ve düzeneklerin kullanılmasını sağlamak.
  4. Kalite temini proğramlarının protokollere uygun olarak düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak.
  5. Radyasyon tehlikesi olan alanlardaki çalışmalarda radyasyon güvenliğini sağlamak.
  6. Radyasyon korunması görevlisi ile birlikte her cihazın olası kaza durumu için tehlike durumu planını hazırlamak ve tehlike durumunda planda belirtilen yükümlülükleri yerine getirmek.
  7. Yeni cihazların seçimi ve yeni tesislerin planlanmasında radyasyon güvenliğine ilişkin konularda görüş ve önerilerde bulunmak.
  8. Tesiste çalışanların eğitiminde görev almak.
  9. Tesis radyasyon kayıtlarını tutmak.

 

TÜRKİYEDEKİ MEDİKAL FİZİKÇİLERİN ÇALIŞMA ALANLARI

ALANLAR SAYI YÜZDE ORANI

Radyasyon Onkolojisi 82 39.1

(Radyoterapi) Fiziği

Nükleer Tıp Fiziği 59 28.1

Diagnostik Radyoloji 5 2.4

Fiziği

TAEK Medikal Sağlık 49 23.3

Fiziği ve Radyasyon

Korunması

Tıbbın İyonlaştırıcı 15 7.1

ışınlarla ilgili olmayan

bilim dalları

 

TOPLAM 210 100

 

 TÜRKİYE’DE RADYASYON ONKOLOJİSİ MERKEZLERİ, KULLANILAN TEDAVİ CİHAZLARI ( Lineer hızlandırıcı, Co -60, X ışını, Simülatör, Brakiterapi, Tedavi Planlama Sistemi) VE İNSAN GÜCÜ

Merkez L.H Co-60 X-Işını Simülatör Brakiterapi Ted.Plan.Sist. Med.Fiz.

1 İSTANBUL Kamu: 7 7 11 1 11 6 8 27

Özel: 7 4 6 0 5 2 3 9

2 ANKARA Kamu: 7 8 10 2 8 7 8 21

Özel : 1 0 1 0 0 0 0 2

3 İZMİR Kamu: 2 2 2 1 3 2 2 6

Özel: 4 1 3 0 4 0 1 4

4 SAMSUN Kamu: 1 0 1 0 1 0 1 1

Özel : 1 0 1 1 0 0 0 1

5 BURSA Kamu : 2 2 1 0 1 1 1 5

6 ANTALYA Kamu : 1 1 1 1 1 1 1 2

Özel : 2 0 2 0 2 0 0 2

7 ADANA Kamu: 1 1 2 0 1 1 1 2

Özel : 2 0 2 0 1 0 0 2

8 TRABZON Kamu: 1 1 1 0 1 0 1 2

9 ERZURUM Kamu : 1 0 1 1 1 0 0 2

10 KAYSERİ Kamu : 1 1 1 0 1 1 2 2

11 EDİRNE Kamu : 1 0 1 0 1 0 0 2

12 DİYARBAKIR* Kamu : 1 1 1 0 1 0 1 1

13 MALATYA* Kamu : 1 1 0 0 1 0 0 0

14 VAN * Kamu: 1 1 1 0 1 1 1 0

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

TOPLAM 45 31 50 7 45 22 31 93**

 

** 93 Medikal Fizikçinin 12 si part -tıme çalışmaktadır.

 

Modern ve yüksek teknolojiye sahip tanı ve tedavi cihazlarının kalite kontrollerinin yapılması ve kalite güvenirliğinin sağlanması ancak tıbbın radyasyon ile ilgili bilim dallarında yeterli uzman medikal fizikçi çalıştırılması ile sağlanabilir. Bu alanlarda bilimsel araştırmalar da ancak bu şekilde yapılabilir. Görüldüğü gibi ülkemizde yetişmiş tıbbi radyasyon fizikçisi ihtiyacı ciddi boyutlara ulaşmıştır. Bu nedenle ilgili kuruluşlar konuyu gereken önemle ele almalıdırlar.

 

KAYNAKÇA

1 . 1.Türk Sağlık Eğitim Şurası (24-26 Kasım 2000 Antalya) Raporu

2 . Türkiye’de Medikal Fiziğin Başlangıcı ve Gelişmesi. Doç.Dr.Seyfettin KUTER

3 . TAEK Tıpta Tedavi Amacıyla Kullanılan İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynaklarını İçeren Tesislere Lisans Verme Yönetmeliği. Temmuz 1994

4 . TAEK Radyasyon Sağlığı Ve Güvenliği Yönetmeliği. Mart 2000